Τα επαγγέλματα της Κρήτης που χάνονται

Υπάρχουν επαγγέλματα στην Κρήτη που δεν γράφονται πια στις αγγελίες εργασίας. Δεν διδάσκονται εύκολα σε σχολές και δεν μπορούν να αντικατασταθούν από ένα μηχάνημα.

Είναι δουλειές που κάποτε αποτελούσαν κομμάτι της καθημερινής ζωής. Σήμερα επιμένουν να υπάρχουν χάρη σε λίγους ανθρώπους που συνεχίζουν να δουλεύουν με τα χέρια, να χρησιμοποιούν εργαλεία παλιότερων γενεών και να γνωρίζουν μυστικά που πέρασαν από πατέρα σε γιο και από μάστορα σε μαθητευόμενο.

Δεν είναι απλώς επαγγέλματα.

Είναι κομμάτια της μνήμης της Κρήτης.

Ο καλαθοποιός και το καλάμι

Παλαιότερα, τα καλάθια δεν ήταν διακοσμητικά αντικείμενα. Ήταν χρήσιμα εργαλεία της καθημερινότητας.

Χρησιμοποιούνταν στα χωράφια, στα σπίτια, στις αποθήκες και στις μεταφορές. Ο άνθρωπος που γνώριζε να κόβει, να προετοιμάζει και να πλέκει το καλάμι μπορούσε να κατασκευάσει αντικείμενα που εξυπηρετούσαν μια ολόκληρη οικογένεια.

Σήμερα, τα πλαστικά και τα φθηνά βιομηχανικά προϊόντα έχουν περιορίσει σημαντικά αυτή τη δουλειά.

Κάποιοι τεχνίτες όμως συνεχίζουν.

Κάθονται με τις ώρες και πλέκουν ένα-ένα τα κομμάτια, όχι επειδή είναι ο πιο γρήγορος τρόπος, αλλά επειδή είναι ο τρόπος που έμαθαν.

Ο τσαγκάρης

Σε μια εποχή όπου ένα ζευγάρι παπούτσια μπορεί να αγοραστεί εύκολα και να αντικατασταθεί ακόμη πιο εύκολα, η δουλειά του τσαγκάρη μοιάζει σχεδόν ξεχασμένη.

Κάποτε όμως το παπούτσι δεν πεταγόταν επειδή χάλασε η σόλα.

Πήγαινε στον μάστορα.

Εκείνος το εξέταζε, το έραβε, το κόλλουσε, άλλαζε τα φθαρμένα μέρη και του έδινε ξανά ζωή.

Σήμερα οι παραδοσιακοί τσαγκάρηδες είναι λιγότεροι. Κι όμως, όσοι έχουν γνωρίσει έναν πραγματικό μάστορα ξέρουν ότι δεν πρόκειται απλώς για επισκευή.

Είναι τεχνική.

Ο σιδεράς

Η φωτιά, το αμόνι και το σφυρί κάποτε αποτελούσαν βασικά εργαλεία κάθε αγροτικής κοινωνίας.

Ο σιδεράς κατασκεύαζε και επισκεύαζε εργαλεία για τα χωράφια, εξαρτήματα για τα ζώα και αντικείμενα που χρειάζονταν καθημερινά οι άνθρωποι.

Σήμερα πολλά από αυτά παράγονται μαζικά και αγοράζονται έτοιμα.

Η εικόνα ενός εργαστηρίου όπου ο σίδηρος πυρώνει και ο μάστορας χτυπά το μέταλλο με ρυθμό μοιάζει όλο και περισσότερο με εικόνα από άλλη εποχή.

Κι όμως, υπάρχουν ακόμη τεχνίτες που κρατούν αυτή τη φωτιά αναμμένη.

Ο σαμαράς

Ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επαγγέλματα που συνδέθηκαν με την αγροτική Κρήτη είναι εκείνο του σαμαρά.

Το σαμάρι δεν ήταν ένα απλό εξάρτημα. Έπρεπε να είναι σωστά κατασκευασμένο, ώστε να εφαρμόζει στο ζώο και να μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μεταφορά ανθρώπων ή φορτίων.

Η δουλειά απαιτούσε γνώση, υπομονή και εμπειρία.

Με την αλλαγή του τρόπου μετακίνησης και τη χρήση των μηχανημάτων, η ανάγκη για σαμαράδες μειώθηκε δραματικά.

Μαζί της κινδυνεύει να χαθεί και μια ολόκληρη τεχνική.

Ο ξυλογλύπτης

Η ξυλογλυπτική στην Κρήτη δεν αφορά μόνο όμορφα αντικείμενα.

Υπάρχουν παλιές πόρτες, έπιπλα, τέμπλα, κασέλες και διακοσμητικά στοιχεία που κουβαλούν πάνω τους την αισθητική μιας άλλης εποχής.

Ο ξυλογλύπτης δεν δουλεύει απλώς ένα κομμάτι ξύλου.

Το παρατηρεί, σχεδιάζει πάνω του και αφαιρεί προσεκτικά υλικό μέχρι να εμφανιστεί το σχέδιο.

Κάθε χτύπημα του εργαλείου είναι αποτέλεσμα εμπειρίας.

Και αυτή η εμπειρία δεν μεταφέρεται εύκολα σε ένα βιβλίο.

Πρέπει κάποιος να τη διδάξει.

Οι άνθρωποι πίσω από τις τέχνες

Το πιο σημαντικό κομμάτι αυτών των επαγγελμάτων δεν είναι τα εργαλεία.

Είναι οι άνθρωποι.

Άνθρωποι που μπορεί να μην έχουν μεγάλη επιχείρηση ή σύγχρονο εργαστήριο, αλλά γνωρίζουν μια τέχνη που χρειάστηκε δεκαετίες για να μάθουν.

Πολλοί δεν θεωρούν τον εαυτό τους «τελευταίο μιας εποχής».

Απλώς κάνουν τη δουλειά τους.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο συγκινητικό.

Για εκείνους, δεν πρόκειται για παράδοση.

Είναι η καθημερινότητά τους.

Γιατί χάνονται;

Δεν είναι μόνο επειδή άλλαξαν οι ανάγκες.

Είναι επειδή άλλαξε ολόκληρος ο τρόπος ζωής.

Τα βιομηχανικά προϊόντα είναι φθηνότερα και γρηγορότερα. Οι νέοι έχουν περισσότερες επιλογές εργασίας. Η ζωή στα χωριά έχει αλλάξει και πολλές παλιές ανάγκες εξαφανίστηκαν.

Έτσι, ένας νέος που θα ήθελε να μάθει μια τέτοια τέχνη συχνά δυσκολεύεται να τη μετατρέψει σε σταθερό επάγγελμα.

Και όταν ένας μάστορας σταματήσει χωρίς να έχει προλάβει να μεταδώσει τη γνώση του, δεν χάνεται μόνο ένα εργαστήριο.

Χάνεται ένας τρόπος να φτιάχνεις πράγματα.

Η αξία δεν βρίσκεται μόνο στο αντικείμενο

Ένα χειροποίητο καλάθι μπορεί να κοστίζει περισσότερο από ένα πλαστικό.

Ένα χειροποίητο δερμάτινο αντικείμενο μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο από ένα βιομηχανικό.

Όμως πίσω από το πρώτο υπάρχει κάτι που το δεύτερο δεν μπορεί να αντιγράψει εύκολα:

η ιστορία του ανθρώπου που το έφτιαξε.

Ίσως γι’ αυτό αξίζει να στηρίζουμε τους τελευταίους τεχνίτες της Κρήτης. Όχι από νοσταλγία για το παρελθόν, αλλά επειδή κάθε ζωντανή τέχνη αποτελεί μέρος της ταυτότητας ενός τόπου.

Πριν σβήσει το τελευταίο εργαστήριο

Κάποια στιγμή, σε ένα χωριό της Κρήτης, ένας ηλικιωμένος μάστορας μπορεί να κλείσει για τελευταία φορά την πόρτα του εργαστηρίου του.

Το αμόνι θα μείνει στη θέση του.

Τα εργαλεία θα μείνουν κρεμασμένα στον τοίχο.

Το ξύλο, το δέρμα ή το καλάμι θα παραμείνουν εκεί.

Αυτό που δεν θα υπάρχει πια θα είναι ο άνθρωπος που ήξερε τι να τα κάνει.

Γι’ αυτό οι παραδοσιακές τέχνες δεν χρειάζονται μόνο να τις θυμόμαστε.

Χρειάζονται ανθρώπους που θα τις μάθουν.

Γιατί όταν χαθεί ένας μάστορας, δεν χάνεται μόνο ένα επάγγελμα.

Χάνεται ένα μικρό κομμάτι της Κρήτης.